🔻بازار کردستان:
بازار اقلیم کردستان عراق بهرغم فرصتهای جذاب مانند نزدیکی جغرافیایی، اشتراکات زبانی با غرب ایران، و نیازهای گسترده وارداتی، درگیر چالشهایی چون ثبات سیاسی نسبی، چارچوبهای حقوقی نیمهرسمی، و نفوذ بازیگران متعدد (دولت اقلیم، دولت مرکزی عراق، احزاب، و بازیگران خارجی) است. بنابراین ریسکپذیری در این بازار بهمعنای محاسبه احتمالات برای ورود به یک بازی با قواعد نانوشته است.
این بازار را میتوان با عطف به «نظریه بازیها»ی جان نش، اقتصاددان، در چارچوب تصمیمگیری در محیط رقابتی تحلیل کرد.
در نظریه بازیها، هر بازیگر (صادرکننده، واردکننده، دولت اقلیم، مشتری محلی…) تصمیمهای خود را با توجه به تصمیمهای دیگر بازیگران اتخاذ میکند. هدف این است که هر بازیگر به نقطهای از تعادل برسد که در آن تغییر راهبرد سودی نداشته باشد. این همان چیزی است که به «تعادل نش» (Nash equilibrium) مشهور است.
صادرکننده به مقولاتی همچون فروش پایدار، خدمات پس از فروش، بازگشت سرمایه، و نوسان نرخ ارز میاندیشد. در نظر واردکننده محلی نیز این موضوعات اهمیت دارند: سودآوری و روابط پایدار با تأمینکننده شبکه توزیع، مناسبات خاص با دولت اقلیم، نوسانات سیاسی، و محدودیتهای بانکی.
از سوی دیگر، برای دولت اقلیم نیز حفظ تعادل اقتصادی و مشروعیت سیاسی، و تعرفههای متعادل در اولویت روابط تجاری با ایران است.
در نزد مصرفکننده نهایی نیز دسترسی آسان به کالا با قیمت مناسب، وفاداری به برند و کیفیت کالا مطرح است.
در چارچوب بازیهای همکارانه (Cooperative Game)، اگر صادرکننده و واردکننده بتوانند به اعتماد متقابل برسند میتوانند ریسک را بین خود تقسیم کرده و سود را بیشینه کنند.
اما در حالت بازی غیرهمکارانه (Non-cooperative Game)، ممکن است هر دو طرف با شک و تردید وارد بازار شوند. مثلاً:
صادرکننده قیمت را بالا تعیین میکند چون به پوشش ریسک عدم بازگشت پول نظر دارد. واردکننده نیز قیمت محموله را دیر پرداخت میکند یا به کانالهای موازی روی میآورد.
در این حالت، تعادل نش ممکن است به وضعیتی برسد که سود هر دو کاهش یابد؛ وضعیتی که در آن هیچکس برنده نیست.
برای رسیدن به یک تعادل پایدار، صادرکننده و واردکننده باید اطمینانسازی و تکرار تعامل (Repeated Games) را در پیش بگیرند:
راهکارهایی همچون ایجاد مکانیزمهای تنبیه و تشویق، استفاده از طرف ثالث (حساب امانی، بانک واسط)، اجرای تعاملهای قابل پیشبینی و مستمر؛ همانند ارسال برنامهریزیشده محموله، و شفافیت در اسناد گمرکی.
در روابط تجاری با اقلیم کردستان مقوله رانت صادراتی به شدت مورد توجه است.
رانت صادراتی یعنی برخورداری از امتیازات خاص. تعادل نش زمانی رخ میدهد که هیچ بازیگری نتواند با تغییر استراتژیاش (در حالی که دیگران استراتژیشان را تغییر ندادهاند) سود بیشتری ببرد.
صادرکنندهای که با رانت سود میبرد، لزوماً برای بهبود کیفیت یا کاهش هزینه انگیزه ندارد. این تعادل، ضدپیشرفت است. یک مثال: یک صادرکننده عمده کاشی، طبق قرارداد بایستی صد هزار متر کاشی طرح کلکته در اندازههای مختلف و با نفوذ آب زیر یک درصد تحویل مشتری میداد، اما پس از ارسال حدود ده هزار متر کاشی، کیفیت را به شدت پایین آورد، که پیامد آن بدبینی وارد کننده و انصراف از ادامه واردات بود!
اینگونه رویکرد تجاری ممکن است موجب رفتار تلافیجویانه واردکنندگان شود.
اگر واردکننده احساس کند که صادرکننده فقط به رانت وابسته است، ممکن است در آینده سراغ بازیگرانی برود که مزیت رقابتی واقعی دارند. یعنی در بلندمدت، تعادل شکننده میشود؛ بلایی که اکنون برخی صادرکنندگان مواد غذایی و صنعتی شاهد آن هستند.
تازهترین خبرها و گزارشهای اقتصادی را در بازار کردستان بخوانید.