🔻بازار کردستان
صنعت قیر نمونه کلاسیک «اقتصاد منابعمحور» است. منطقه آسیا بهعنوان بزرگترین مصرفکننده قیر در جهان شناخته میشود، زیرا بیشترین رشد شهرنشینی، توسعه اقتصادی و سرمایهگذاری در زیرساختها در این منطقه رخ میدهد. کشورهای در حال توسعه آسیایی برای توسعه شبکههای جادهای، بنادر، فرودگاهها و شهرهای جدید نیاز گستردهای به قیر دارند و همین موضوع باعث شده است بازار قیر آسیا یکی از رقابتیترین و استراتژیکترین بازارهای انرژی در جهان باشد.
بازار قیر آسیا نهتنها شامل تولیدکنندگان بزرگ منطقهای است، بلکه بهشدت تحت تأثیر تجارت بینالمللی و جریان صادرات از خاورمیانه قرار دارد. در این میان، کشورهایی مانند ایران، عراق، عربستان سعودی، امارات و بحرین بهعنوان تأمینکنندگان مهم، و کشورهایی مانند هند، چین، اندونزی وکشورهای جنوب شرق آسیا بهعنوان مصرفکنندگان اصلی شناخته میشوند.
بازار قیر در آسیا از یک زنجیره تأمین چندلایه تشکیل شده است، شامل:
- پالایشگاهها و تولیدکنندگان
- شرکتهای بازرگانی و واسطههای صادراتی
- شرکتهای حملونقل و ذخیرهسازی
- واردکنندگان و پیمانکاران پروژههای عمرانی
برخلاف برخی محصولات نفتی، قیر کالایی است که مصرف آن بهشدت وابسته به پروژههای عمرانی است. بنابراین تقاضای آن میتواند فصلی و وابسته به سیاستهای دولتها متغیر باشد. کشورهای دارای ظرفیت پالایشی بالا معمولاً صادرکننده هستند، در حالی که کشورهای در حال توسعه که زیرساختهای پالایش محدود دارند، واردکننده محسوب میشوند.
- تولیدکنندگان و فروشندگان عمده قیر در آسیا
خاورمیانه مهمترین منطقه تولید و صادرات قیر به آسیا محسوب میشود. دلیل این موضوع وجود ذخایر عظیم نفت سنگین، هزینه تولید پایین و موقعیت جغرافیایی مناسب برای صادرات دریایی است. مهمترین صادرکنندگان منطقه عبارتاند از:ایران، عراق، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و بحرین.
ایران از بزرگترین تولیدکنندگان قیر جهان است و به دلیل دسترسی به نفت سنگین و ظرفیت پالایش بالا، سهم قابل توجهی از صادرات به آسیا را در اختیار دارد. با این حال، در سالهای اخیر عراق نیز بهعنوان یک بازیگر مهم در حال ظهور در بازار قیر منطقه مطرح شده است.عراق به دلیل ذخایر عظیم نفتی و توسعه تدریجی ظرفیت پالایشگاهی، جایگاه رو به رشدی در بازار قیر دارد. چند عامل باعث اهمیت عراق در این بازار شده است:
- دسترسی به خوراک نفتی ارزان
- نزدیکی جغرافیایی به بازارهای مصرف آسیایی
- هزینه تولید پایین نسبت به بسیاری از رقبا
- امکان صادرات زمینی و دریایی
عراق علاوه بر صادرات رسمی، از طریق شبکهای از شرکتهای خصوصی و بازرگانان منطقهای نیز در تجارت قیر حضور دارد. این کشور بهویژه برای بازارهای جنوب آسیا، شرق آفریقا و حتی برخی کشورهای آسیای مرکزی اهمیت پیدا کرده است.
- نقش استراتژیک اقلیم کردستان عراق
اقلیم کردستان عراق در سالهای اخیر به یکی از مراکز مهم تجارت قیر در منطقه تبدیل شده است. اقلیم کردستان در نقطه اتصال عراق، ترکیه و ایران قرار دارد و همین موضوع باعث شده است مسیرهای ترانزیتی متعددی برای صادرات قیر شکل بگیرد. بسیاری از محمولههای قیر از طریق مرزهای زمینی به ترکیه منتقل شده و از بنادر ترکیه به بازارهای جهانی صادر میشوند.
برخلاف برخی کشورهای منطقه که صنعت قیر عمدتاً دولتی است، در اقلیم کردستان شرکتهای خصوصی نقش اثرگذاری دارند. هزینههای تولید و نیروی کار در اقلیم کردستان نسبت به بسیاری از مناطق دیگر پایینتر است و همین موضوع مزیت رقابتی در قیمت ایجاد میکند.
- شرکتهای بزرگ فعال در بازار قیر
بازار قیر آسیا تحت تأثیر شرکتهای بزرگ نفتی و پالایشی قرار دارد. این شرکتها علاوه بر تولید، در تجارت و توزیع جهانی نیز نقش دارند. مهمترین شرکتها شامل:
- شرکتهای نفتی بینالمللی
- پالایشگاههای دولتی آسیایی
- شرکتهای بازرگانی انرژی
- شرکتهای منطقهای خاورمیانه
در کنار این شرکتها، بازرگانان مستقل نیز نقش موثری در اتصال عرضه و تقاضا ایفا میکنند.
خریداران عمده قیر در آسیا
هند بزرگترین واردکننده قیر در جهان است. پروژههای گسترده توسعه جادهای، رشد اقتصادی سریع و افزایش شهرنشینی باعث شده است تقاضای این کشور بهطور مداوم افزایش یابد. همچنین چین یکی از بزرگترین مصرفکنندگان قیر است، اگرچه بخش عمده نیاز خود را از تولید داخلی تأمین میکند. در دورههایی که پروژههای زیرساختی افزایش مییابد، واردات نیز رشد میکند. کشورهای جنوب شرق آسیا از بازارهای رو به رشد قیر محسوب میشوند. توسعه شهری، رشد جمعیت و پروژههای حملونقل باعث افزایش تقاضا شده است. کشورهای آسیای مرکزی نیز بازارهای مهمی محسوب میشوند، بهویژه به دلیل پروژههای توسعه منطقهای و اتصال ترانزیتی. بازار قیر آسیا بزرگترین بازار جهان است و شامل شبکه پیچیدهای از تولیدکنندگان، صادرکنندگان و مصرفکنندگان میشود. خاورمیانه مهمترین منبع تأمین این بازار است و کشورهایی مانند هند و چین بزرگترین خریداران محسوب میشوند.
یک حوضچه قیر در موصل – 1932
بالا و پایین شدن قیمتها
طی یک ماه گذشته، بازار قیر در منطقه خاورمیانه روندی نسبتاً باثبات همراه با تمایل خفیف به افزایش قیمت را تجربه کرده است. بررسی دادههای معاملاتی نشان میدهد که از اواسط ژانویه تا اواسط فوریه ۲۰۲۶، قیمت قیر صادراتی در محدودهای بین حدود ۳۴۵ تا ۳۸۰ دلار بهازای هر تن نوسان داشته و در برخی مقاطع به سقف این بازه نزدیک شده است. این تغییرات عمدتاً تحت تأثیر عوامل بنیادین بازار انرژی و شرایط عرضه و تقاضای منطقهای بوده است.
در بازارهای حوزه خلیج فارس، بهویژه در مراکز تجاری مانند امارات متحده عربی، قیمت قیر فوب برای گرید پرمصرف 60/70 در اواخر ژانویه اندکی افزایش یافت. این رشد محدود بیشتر ناشی از بهبود تقاضای صادراتی، افزایش نسبی قیمت نفت خام و همچنین بهبود حاشیه سود پالایشگاهها بود.
با ورود به ماه فوریه، بازار وارد فاز ثبات شد و نوسانات شدید مشاهده نشد، زیرا تقاضای فصلی زمستانی در برخی کشورها مانع جهش بیشتر قیمتها گردید.
از سوی دیگر، عرضه صادراتی از تولیدکنندگان اصلی منطقه، بهخصوص ایران، نقش مهمی در متعادل نگه داشتن بازار داشته است.
رقابت میان عرضهکنندگان و وجود ظرفیت صادراتی مناسب باعث شد افزایش قیمتها کنترل شود و بازار در محدوده مشخصی باقی بماند. همچنین تفاوت قیمت میان محمولههای فله و بشکه همچنان حفظ شده و معمولاً قیر در قالب بشکه به دلیل هزینههای اضافی، بین ۳۰ تا ۵۰ دلار در هر تن گرانتر معامله میشود.
چشمانداز کوتاهمدت نیز نشان میدهد در صورت ثبات قیمت نفت و عدم تغییر جدی در عرضه منطقهای، بازار احتمالاً در همین محدوده قیمتی باقی خواهد ماند، مگر اینکه شوکهای ژئوپلیتیکی یا تغییرات شدید در بازار انرژی رخ دهد.
در صنعت قیر نیز، مجموعهای از روابط رسمی و غیررسمی میان نهادهای دولتی، شرکتهای بزرگ، واسطههای تجاری، نهادهای مالی و بازیگران سیاسی بر دسترسی به منابع، مجوزها، قیمتگذاری و مسیرهای صادرات تأثیر میگذارند. کشورهای خاورمیانه به دلیل مزیت هزینهای، نقش تعیینکنندهای در قیمت منطقهای دارند، در حالی که کشورهای صنعتی شرق آسیا مجبورند به افزایش قیمتها تن دهند. در این میان، عراق و اقلیم کردستان به دلیل هزینه پایین تولید و مزیتهای لجستیکی، به بازیگران مهمی در رقابت قیمتی تبدیل شدهاند و احتمالاً نقش آنها در آینده بازار آسیا افزایش خواهد یافت.