🔻بازار کردستان
بازرگانان اقلیم کردستان عراق طی ماههای اخیر با افزایش چشمگیر هزینههای گمرکی بر کالاهای وارداتی، بهویژه کالاهای ایرانی، مواجه شدهاند؛ مسئلهای که نگرانیهای جدی درباره پیامدهای آن بر قیمتها، بازار مصرف و معیشت شهروندان ایجاد کرده است. گزارشهای رسانهای کردی و عربی نشان میدهد این تغییرات بخشی از یک تحول گستردهتر در سیاستهای گمرکی عراق است که از سال ۲۰۲۵ اجرایی شده و شامل تمامی گذرگاههای مرزی، از جمله گذرگاههای اقلیم کوردستان، میشود.
طبق اظهارات فعالان اقتصادی، تعرفه برخی کالاها بهصورت ناگهانی افزایش یافته است. برای نمونه، هزینه گمرکی واردات برخی اقلام پلاستیکی و نیز ورق فولادی چندین برابر شده و در مواردی جهشهایی غیرمتعارف گزارش شده است. بازرگانان معتقدند چنین تغییراتی باعث کاهش حاشیه سود، رکود تجارت و افزایش قیمت مصرفکننده خواهد شد.
رسانههای کردی همچنین گزارش دادهاند که سال ۲۰۲۵ برای تجار اقلیم سالی «سخت» بوده و حجم واردات از ایران حدود ۵۰ درصد کاهش یافته است. به گفته رئیس اتحادیه واردکنندگان و صادرکنندگان اقلیم کردستان، مجموعهای از تصمیمات دولت عراق – از جمله تغییر مسیرهای تجاری و الزام انتقال کالاها به سایر استانهای عراق در مدت کوتاه – فشار زیادی بر فعالان اقتصادی وارد کرده است.
از سوی دیگر، مقامهای اتحادیه تجاری اقلیم اعلام کردهاند که حجم مبادلات سالانه میان ایران و اقلیم به میلیاردها دلار میرسد و هر تغییر در سیاستهای گمرکی میتواند بهطور مستقیم بر بازار داخلی اقلیم اثر بگذارد. همزمان، دولت فدرال عراق نیز تعرفه گمرکی دهها قلم کالا را در بازه ۵ تا ۳۰ درصد افزایش داده است؛ اقدامی که به گفته رسانههای عربی در چارچوب تلاش برای یکسانسازی نظام تعرفهای و جلوگیری از دستکاری ارزش کالاها انجام شده است.
برخی مسئولان صنفی در اقلیم کردستان علاوه بر سیاستهای دولتی، شرایط جوی نامساعد در مناطق مرزی، از جمله بارش شدید برف و باران، را نیز از عوامل اختلال در تجارت دانستهاند، هرچند کارشناسان اقتصادی تأکید میکنند که عامل اصلی، تغییرات ساختاری در نظام گمرکی است نه شرایط اقلیمی.
روایت غالب در میان بازرگانان، افزایش ناگهانی و غیرمنتظره تعرفههاست؛ اما دادههای رسمی نشان میدهد دولت عراق از مدتها قبل در حال اصلاح نظام تعرفهای بوده است. اجرای فهرستهای قیمتی جدید و حذف سازوکارهای قبلی، بخشی از سیاست کلان بغداد برای یکسانسازی گمرک در سراسر کشور- از جمله اقلیم – محسوب میشود. بنابراین میتوان گفت «غافلگیری» بیشتر ناشی از تغییر توازن قدرت میان بغداد و اربیل است تا صرفاً یک تصمیم اقتصادی.
تعرفه، ابزار فشار بر اقلیم؟
تحلیلگران کُرد معتقدند که سیاستهای تجاری بغداد گاهی کارکرد سیاسی نیز دارد. در سالهای اخیر اختلافات مالی و نفتی میان دولت مرکزی و اقلیم، بارها به ابزارهای اقتصادی گره خورده است. تغییر مسیرهای تجاری و کنترل شدیدتر مرزها میتواند در عمل اهرمی برای افزایش وابستگی اقتصادی اقلیم به بغداد باشد.
از منظر جغرافیای اقتصادی، افزایش هزینه واردات از ایران ممکن است بهطور غیرمستقیم به نفع تولیدکنندگان داخلی عراق یا واردات از سایر کشورها باشد. بغداد مدتهاست تلاش میکند تراز تجاری با همسایگان – بهویژه ایران و ترکیه – را مدیریت کند. بنابراین این سیاست میتواند بخشی از راهبرد کاهش وابستگی به واردات ارزان مرزی تلقی شود.
تأثیر واقعی بر شهروندان
پیامد کوتاهمدت دستکاری نظام تعرفه، افزایش قیمت کالاها و کاهش قدرت خرید است. اقتصاد اقلیم بهشدت وابسته به واردات است و هر تصمیم گمرکی مستقیماً به مصرفکننده منتقل میشود. اما در بلندمدت، اگر این سیاستها منجر به توسعه تولید داخلی یا شفافیت تجاری شود، ممکن است اثرات متفاوتی در پی داشته باشد، موضوعی که هنوز نامشخص است.
نکتهای که کمتر در روایت تجار دیده میشود، ضعف ساختاری اقتصاد اقلیم است: وابستگی به واردات، نبود تنوع تولید و اتکای شدید به درآمدهای نفتی و بودجه بغداد. در چنین شرایطی، هر تغییر در سیاستهای گمرکی به بحران تبدیل میشود؛ بنابرین مشکل صرفاً «تعرفه» نیست بلکه مدل اقتصادی منطقه است.
افزایش تعرفههای گمرکی بر کالاهای ایرانی در اقلیم کردستان واقعیت دارد. این تحول در چارچوب رقابت سیاسی بغداد و اربیل، اصلاحات ساختاری گمرکی عراق و تغییر موازنههای تجاری منطقه قابل فهم است.
صادرات قیر، سودبری از زیرساختهای ایران
استفاده تولیدکنندگان عراقی از زیرساختهای صادراتی ایران نیز موضوعی است که مورد انتقاد تجار ایرانی قرار گرفته است. محسن ورزشکار، عضو انجمن قیر ایران میگوید: نکته قابل تامل این است که قیر تولید شده در کشور عراق با استفاده از مسیرهای ترانزیتی ایران و استفاده از سوخت ارزان قیمتی که در ایران وجود دارد براحتی از مرزهای ایران و ترکیه عبور کرده و بخش عمده ای از بازارهای صادراتی ایران را از آن خود کرده است.
عضو هیئت مدیره انجمن قیر ایران با بیان اینکه بخش دیگری از قیر تولید شده عراقی پس از ورود به ایران به صورت فله یا بشکه، راهی مرزهای جنوبی کشور شده و با اختلاف 20 تا 25 دلار زیر قیمت قیر ایران به مشتریان قیر صادراتی ایران فروخته می شود افزود: این موضوع به طور مکرر به دستگاههای ذیربط اعم از سازمان توسعه تجارت، گمرک، وزارت خارجه و سایر نهادهای مرتبط اطلاع رسانی لیکن تاکنون اقدام موثری در این خصوص انجام نشده است.
وی خاطرنشان کرد: وزارت نفت طی بخشنامه ای در اردیبهشت ماه امسال ترانزیت بنزین و گازوئیل را از مرزهای ایران ممنوع نمود و در صورتیکه این ممنوعیت مشمول قیر نیز گردد می تواند کمک شایان توجهی به حل این مشکل کند.
دو قطب قدرت سیاسی و اقتصادی
رقابت میان بغداد و اربیل بهعنوان دو قطب قدرت سیاسی و اقتصادی در عراق، یکی از متغیرهای مهم در تعیین مسیر و حجم صادرات ایران محسوب میشود. این رقابت نهتنها ماهیت داخلی دارد، بلکه در چارچوب رقابتهای منطقهای با حضور بازیگرانی مانند ترکیه و ایالات متحده آمریکا نیز قابل تحلیل است. از منظر اقتصادی، ایران از هر دو بازار بغداد و اربیل بهره میبرد، اما نوع منافع، ریسکها و پایداری آنها متفاوت است.
بازار بغداد برای ایران اهمیت راهبردی بیشتری دارد، زیرا دولت مرکزی عراق مشتری اصلی انرژی ایران، بهویژه گاز و برق، محسوب میشود. قراردادهای زیرساختی، خدمات فنی و مهندسی و صادرات کالاهای صنعتی نیز عمدتاً از طریق کانال دولت مرکزی انجام میگیرد. بنابراین هرچه بغداد قدرت بیشتری در کنترل اقتصاد ملی عراق داشته باشد، ظرفیت صادرات رسمی و بلندمدت ایران افزایش مییابد. با این حال، این مسیر با ریسکهایی نیز همراه است؛ مهمترین آنها فشارهای سیاسی خارجی برای کاهش وابستگی عراق به انرژی ایران است که میتواند بخشی از بازار را تهدید کند.
در مقابل، اربیل و اقلیم کردستان عراق بازاری متفاوت اما مکمل برای ایران ایجاد کردهاند. اقتصاد اقلیم بهشدت وارداتمحور است و نزدیکی جغرافیایی آن با استانهای غربی ایران، تجارت مرزی گستردهای را شکل داده است. بخش قابلتوجهی از صادرات محصولات کشاورزی، مواد غذایی، مصالح ساختمانی و کالاهای مصرفی ایران از طریق مرزهای اقلیم انجام میشود. این نوع تجارت معمولاً سریعتر، کمهزینهتر و وابسته به بخش خصوصی است و برای اقتصاد مناطق مرزی ایران اهمیت اجتماعی و اشتغالزایی بالایی دارد. با این حال، در بازار اقلیم، ایران با رقابت جدی ترکیه مواجه است که به دلیل شبکه حملونقل قویتر و سرمایهگذاری گستردهتر، سهم بزرگی از بازار را در اختیار دارد، اگرچه به دلیل سیاستهای فاشیستی ترکیه در رابطه با روژآوا -کردستان سوریه- ، بسیاری از شهروندان اقلیم کردستان محصولات این کشور را تحریم کردهاند.